Cloudpoortwachters, de prijs van privacy en de Europese kapitaalkloof

Europa werkte er deze week aan om zijn regelgeving verder door te trekken naar de infrastructuurlaag, waar de afhankelijkheid het grootst is. Het duidelijkste signaal kwam aan het eind van de week: volgens The Next Web is de Europese Commissie van plan om Amazon Web Services en Microsoft Azure in november aan te wijzen als poortwachters op grond van de Digital Markets Act. Zo'n aanwijzing zou beide cloudgiganten verplichten om zich aan de regels van de DMA te houden, met gevolgen voor de concurrentie en dataportabiliteit binnen de interne markt.

De DMA geeft productbeslissingen nu al op een stillere manier vorm. Heise merkte op dat Microsoft de back-up van Windows-instellingen standaard inschakelt in Windows 11 26H2, maar niet automatisch in regio's die onder de Digital Markets Act vallen. Het is een kleine functionaliteit, maar het toont aan dat een wereldwijde leverancier een andere standaardinstelling uitbrengt voor Europese gebruikers.

Mededingingsrecht is slechts één route naar digitale soevereiniteit, en verschillende verhalen lieten zien hoe Europese cloud-alternatieven er in de praktijk uitzien. Presse-Citron beschreef de lancering van Digital EO, een cloud voor satellietdata gebouwd met OVHcloud en CGI die ernaar streeft de afhankelijkheid van Amerikaanse aanbieders voor gevoelige aardobservatiegegevens te verminderen. In Nederland tekenden de rijksoverheid, provincies, gemeenten en SURF een overeenkomst om hun gebruik van open source structureel te vergroten, wat door Digitale Overheid werd gepresenteerd als een route naar grotere onafhankelijkheid. Duitsland sluit aanbieders uit risicolanden zoals China uit, zo meldde Heise, nu het communicatienetwerk voor openbare veiligheid overstapt van Tetra naar LTE en 5G, een transitie die is gericht op realtime data-, video- en beeldtransmissie tegen 2030.

Agenda Digitale kwam met scherpere waarschuwingen. Het beschouwde de sluiting van de Italiaanse server Autistici/Inventati, die het linkt aan ingrijpen van de Amerikaanse overheid, als bewijs van hoe kwetsbaar Europese diensten blijven voor beslissingen die elders worden genomen. Een tweede analyse in hetzelfde medium stelde dat de soevereiniteitsrisico's bij militaire clouddiensten veel verder reiken dan de plek waar de data fysiek staat, en ook raken aan vertrouwelijkheid, beschikbaarheid en procedurele integriteit, terwijl Europese instrumenten zich vooral richten op machtskwesties.

Waar data staat, bepaalt niet langer wie er de controle over heeft.

De tweede rode draad van de week betrof dataprotectie, waar de discussie verschuift van nalevingskosten naar economische waarde. BEUC publiceerde onderzoek dat stelt dat het afzwakken van privacyregels Europese consumenten jaarlijks meer dan €100 zou kosten door de exploitatie van data door Big Tech, en dat een sterke handhaving van de GDPR voor bedrijven eerder een economisch voordeel is dan een last. De consumentenorganisatie wil dat op toestemming gebaseerde verwerking behouden blijft en dat de datarechten van consumenten worden versterkt.

Op papier wordt de handhaving strenger. Nieuwe richtlijnen van de European Data Protection Board beperken de beleidsvrijheid van nationale toezichthouders aanzienlijk en gaan bij meer dan lichte GDPR-overtredingen nadrukkelijk uit van sancties, zo meldde Agenda Digitale. De Franse toezichthouder CNIL zette uiteen wanneer individuen schadevergoeding kunnen eisen na een datalek: er moet sprake zijn van een GDPR-inbreuk, daadwerkelijke schade en een direct verband tussen beide. In Duitsland trad Moritz Hennemann aan als federale commissaris voor gegevensbescherming op een moment waarop, volgens de inschatting van Heise, overheidsplannen het risico met zich meebrengen dat toezichthouders voor gegevensbescherming eerder worden verzwakt dan versterkt.

Consumentenbescherming leverde de meest opvallende nieuwe zaak op. Via het Consumer Protection Cooperation Network onderzoeken Europese consumententoezichthouders negen gamebedrijven, waaronder de makers van Candy Crush en Minecraft, vanwege in-game betalingen. Volgens Silicon Republic richt het onderzoek zich op transparantie rondom kosten en mogelijke druk op spelers om virtuele valuta te kopen. Het gaat om een onderzoek, niet om een formele constatering van een overtreding.

Ook oplichtingspraktijken op sociale media leidden tot de nodige druk. Europese consumentenorganisaties drongen er in een door BEUC gepubliceerde oproep bij EU- en nationale instanties op aan om de Digital Services Act te handhaven tegen platforms die fraude mogelijk maken, en wezen daarbij op een schadepost van €4,2 miljard in 2024. Generatieve AI verhoogt de inzet: Heise meldde dat Italiaanse aanklagers fraudezaken onderzoeken waarbij oplichters zich via WhatsApp voordeden als een bankdirecteur en AI-gegenereerde stemmen gebruikten om een manager te misleiden, zodat deze €95 miljoen overmaakte.

De Commissie stelde ook de KIDS ACT voor, die de toegang tot bepaalde platforms voor jongeren onder de 15 jaar zou beperken. EDRi bekritiseerde het voorstel omdat het steunt op leeftijdsgrenzen in plaats van de schadelijke ontwerpkeuzes en verdienmodellen aan te pakken die schuilgaan achter online schade.

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan was het verschil in regelgeving moeilijk te missen. Google, Meta, OpenAI en andere techbedrijven tekenden een vrijwillig AI-veiligheidsakkoord met Donald Trump, waarin zij toezeggen interne controles en externe beoordelingen te zullen uitvoeren. Agenda Digitale wees erop dat drie van de ondertekenaars al gebonden zijn aan meer gedetailleerde verplichtingen op grond van de AI-verordening van de EU.

Europa vindt nog steeds meer uit dan het financiert.

Het laatste thema is een oud onderwerp met nieuwe cijfers. Zes van de tien leidende innovatie-economieën ter wereld zijn Europees volgens de Global Innovation Index van WIPO, meldde EU-Startups, maar toch haalt het continent minder dan 10% van de wereldwijde waarde van durfkapitaaldeals binnen. Agenda Digitale trok een parallel met betrekking tot chips: ASML beschikt over kritieke technologie, maar Europa heeft moeite om de fabrieken aan te trekken die deze machines gebruiken.

Publiek geld probeert een deel van die kloof te dichten. Silicon Republic meldde dat de Commissie €500 miljoen heeft toegevoegd aan Horizon Europe, wat het totale budget voor 2026 en 2027 op €14,8 miljard brengt. Tech.eu registreerde deze week in heel Europa meer dan 70 deals ter waarde van meer dan €3,9 miljard en merkte op dat Bull in Frankrijk een nieuw productiegebouw van €80 miljoen opende voor supercomputers en AI-infrastructuur.

Onder de kleinere investeringsrondes spraken de rondes die het meest relevant zijn voor soevereiniteit dit openlijk uit. Het in Berlijn gevestigde Deepslate haalde €7,7 miljoen op voor een AI-spraakplatform dat is gericht op Europese talen en volledig binnen de EU wordt gehost. Het Deense Sovera Security haalde €535.000 op bij EIFO om AI-cybersecurity te bouwen die draait om data en operationele soevereiniteit. Het in Helsingborg gevestigde Klang haalde €1,32 miljoen op en bracht Pianissimo uit, een open-source speech-to-text-model voor het Zweeds. Aan de kant van de investeerders sloot DIG Ventures een derde fonds van $120 miljoen om zo'n 30 Europese start-ups op het gebied van AI-infrastructuur in een vroege fase te ondersteunen.

Alles bij elkaar schetsen de verhalen van deze week een continent dat zijn juridische instrumenten voor cloud, data en platforms aanscherpt, terwijl het geld en de industriële capaciteit die nodig zijn om eigen alternatieven te bouwen de ambities nog steeds niet kunnen bijbenen.