De Week in Europees Digitaal: Recordboetes, TikTok's afrekening en Europa's soevereiniteitsweduwe

Brussel sloot de week af door twee keer zijn eigen record te breken. De Europese Commissie heeft AliExpress een boete van 550 miljoen euro opgelegd wegens het niet beoordelen en mitigeren van het risico op illegale en namaakproducten op zijn marktplaats, een boete onder de Digital Services Act die drie dagen lang de grootste boete van de EU voor onlineplatforms was. Daarna overtrof Google dit, met een boete van 890 miljoen euro onder de Digital Markets Act, de eerste boete die ooit onder dat regelboek werd uitgevaardigd. Van dat bedrag was 460 miljoen euro voor het bevoordelen van Google's eigen diensten in zoekresultaten, terwijl de rest verband hield met hoe het bedrijf advertenties en de openbaarmaking van de Play Store behandelde, zoals Heise Online en The Register beide gedetailleerd beschreven. De Commissie is nog niet klaar met Google's zoekbedrijf: het eist afzonderlijk dat Android ruimte maakt voor concurrerende AI-chatbots en zoekgegevens deelt met concurrenten, een zet die rechtstreeks gericht is op het thuisvoordeel van Gemini.

Waar de zaken van AliExpress en Google afgesloten boetes zijn, is de week van TikTok onder de DSA een heel ander verhaal. De Commissie heeft een voorlopige procedure ingeleid, geen boete, en betoogt dat het platform tienersaccounts niet standaard openbaar en vindbaar zou moeten maken. Zoals netzpolitik.org en The Verge rapporteerden, willen onderzoekers standaardinstellingen voor privé en strengere limieten op hoe de inhoud van minderjarigen aan vreemden wordt aanbevolen. Het is een serieuze klacht, maar het is een aanklacht die uitgevochten moet worden, geen reeds bereikt oordeel, en het onderscheid is belangrijk voor een bedrijf dat nu maanden zal besteden aan het betwisten ervan.

Een regelboek dat platforms beboet voor het te gesloten zijn, botst nu met apps die ontworpen zijn om zo te blijven.

Die tegenstrijdigheid kwam ook elders naar voren. Het interoperabiliteitsmandaat van de DMA, hetzelfde principe dat tegen het ecosysteem van Google werd ingeroepen, botst nu met messaging-apps die hun reputatie hebben opgebouwd door een gesloten ontwerp. Threema legde uitvoerig uit waarom het zijn netwerk niet zal openstellen voor WhatsApp en andere messengers, en betoogde dat gedwongen interoperabiliteit de end-to-end encryptie bedreigt in plaats van louter de gevestigde orde ongemak te bezorgen, een standpunt dat WhatsApp zelf heeft herhaald. Ondertussen signaleerde EDRi een minder zichtbaar, maar wellicht groter gevecht om data: gelekte documenten die een Enhanced Border Security Partnership met Washington beschrijven, suggereren dat de Commissie stilletjes terrein heeft toegegeven op het gebied van het delen van biometrische en profileringsgegevens van reizigers in ruil voor visumvrije toegang tot de VS. Een regelgever die in de ene adem hoge boetes uitdeelt voor hoe platforms Europese gegevens behandelen, en in de volgende naar verluidt een deel van diezelfde gegevens weg onderhandelt, is het soort spanning dat een retrospectieve kan vaststellen zonder te pretenderen het op te lossen.

Als handhaving de ene helft van de week was, dan was de andere helft Europa dat probeerde zijn afhankelijkheid op te bouwen in plaats van het alleen maar te beboeten. Microsoft sloot een deal van meerdere miljarden euro's met Mistral AI om meer van zijn infrastructuur in Europa te laten draaien, een samenwerking die AI Business en Presse-Citron expliciet positioneerden rond soevereine AI in plaats van gewone leverancierseconomie. Samsung zou naar verluidt in gesprek zijn om Mistral te ondersteunen met een waardering van 20 miljard euro, aldus de Financial Times, wat het Franse bedrijf een van de zwaarst gekapitaliseerde AI-uitdagers buiten de VS en China zou maken. Dat dit alles een Amerikaanse cloudgigant of een Koreaans conglomeraat nodig heeft om te gebeuren, is op zich al een herinnering dat soevereiniteit in de praktijk zelden betekent dat je er alleen voor staat.

Elders was de tegenreactie op afhankelijkheid directer. Ierland stelde een aanbesteding van Microsoft van 1 miljard euro uit vanwege soevereiniteitskwesties, waarbij ambtenaren wezen op open-source en door Europa gereguleerde alternatieven, meldde The Register. De Nederlandse regering sloot een raamcontract met de Europese cybersecurityleverancier ESET voor staatslichamen, expliciet om de afhankelijkheid van niet-Europese leveranciers te verminderen. En het Europees Parlement lanceert zijn eigen generatieve AI-tool, EPGenAI Hub, minder om innovatie omwille van zichzelf na te jagen dan om te voorkomen dat medewerkers conceptwetgeving in ChatGPT plakken.

Kapitaal volgde hetzelfde instinct. Airbus verankerden een Europees defensietechnologiefonds van 500 miljoen euro, met zijn eerste investering in de Franse tegen-drone startup Alta Ares. Humanoid haalde 133 miljoen euro op met een waardering van 1,1 miljard euro, waarmee het de nieuwste deelnemer werd in het drukke Europese veld van industriële robotica. Het Britse CuspAI sloot een financieringsronde van 450 miljoen dollar af, en ispace-EUROPE landde een ESA-contract van 65 miljoen euro voor de bouw van MAGPIE, een maanrover bedoeld om te zoeken naar polair ijs, een onopgesmuk maar veelzeggend voorbeeld van Europa dat erop aandringt zijn eigen hardware te exploiteren in plaats van die van iemand anders te huren. Geen van deze deals is op zichzelf een soevereiniteitsbeleid, maar samen beschrijven ze een continent dat probeert zijn eigen alternatieven te financieren in plaats van simpelweg die van anderen te reguleren.

Europa kiest niet tussen het beboeten van Big Tech en het financieren van zijn eigen alternatieven. Deze week deed het allebei, luidkeels.

Wat de week verbindt, is niet één verhaallijn, maar een patroon: Brussel is meer dan ooit bereid negencijferige cheques uit te schrijven tegen de platforms die het Europese digitale leven domineren, terwijl een aparte maar gerelateerde stroom, die nationale regeringen, EU-instellingen en privékapitaal omvat, probeert ervoor te zorgen dat minder van de dominante platforms van morgen standaard Amerikaans zijn. Geen van beide inspanningen is voltooid, en de eigen concessie van de EU op het gebied van grensoverschrijdende gegevens is een herinnering dat de instincten van het blok niet altijd in dezelfde richting wijzen. Maar de reisrichting is, voor een keer, leesbaar.