Onzichtbare infrastructuur, echte boetes en een investeringsgolf in robotica

Een deel van het belangrijkste nieuws van deze week leek helemaal niet op beleidsnieuws. Agenda Digitale meldde dat Europa's afhankelijkheid van GPS-satellieten voor nauwkeurige tijdwaarneming, en niet alleen voor navigatie, een stille kwetsbaarheid aan het worden is. Banktransacties, mobiele netwerken en energienetwerken zijn allemaal afhankelijk van een tijdsignaal dat Europa niet zelf beheert. Hetzelfde medium beschreef bovendien hoe de European Space Agency bouwt aan een realtime detectiesysteem voor de jamming- en spoofing-aanvallen die de infrastructuur van het continent nu al verstoren. Beide verhalen wijzen op dezelfde leemte: de onderdelen van digitale soevereiniteit die nooit een persbericht halen.

Die leemte loopt ook als een rode draad door de diplomatie. netzpolitik.org meldde dat de European Commission onderhandelt over een overeenkomst die autoriteiten in de Verenigde Staten brede toegang zou geven tot Europese politiedatabases, een concept dat privacyvoorvechter Max Schrems al heeft bekritiseerd. Ondertussen stelt Reform UK van Nigel Farage in Londen voor om de GDPR van het Verenigd Koninkrijk volledig te schrappen ten gunste van lichtere regels in de stijl van Nieuw-Zeeland. Dit is een stap die volgens The Register het EU-adequaatheidsbesluit voor data van het Verenigd Koninkrijk in gevaar kan brengen, en daarmee ook de juridische basis voor routinematige datastromen over het Kanaal. Verschillende overheden, dezelfde onderliggende vraag: wie mag de voorwaarden bepalen waaronder Europese data zich verplaatst, en naar wie.

Soevereiniteit wordt minder bepaald in de veelbesproken wetgeving dan in het tijdsignaal dat niemand opmerkt.

Handhaving liet in ieder geval zijn tanden zien. De Nederlandse Autoriteit Persoonsgegevens, in samenwerking met het Franse CNIL, heeft Uber een boete van bijna 825 miljoen euro opgelegd vanwege geautomatiseerde beslissingen die de chauffeurs beïnvloeden. Dit is de nieuwste in een reeks straffen tegen het bedrijf rondom data-overdrachten en chauffeursinformatie. Privacygroep noyb stuurde het Duitse SCHUFA een sommatie over een datapraktijk die het een schaduwdatabase noemt, terwijl de Duitse digitale burgerrechtenorganisatie HateAid een strafrechtelijke klacht indiende tegen Meta wegens vermeende heimelijke surveillance die in de smart glasses van het bedrijf is ingebouwd. In Nederland onderzoekt Bits of Freedom of de uitrol van tijdlijnkeuzes door Meta daadwerkelijk voldoet aan een Nederlands gerechtelijk bevel dat gebruikerscontrole over contentfeeds vereist. Deze zaak wordt geplaatst in de context van de Digital Services Act van de EU, met als vraag of de uitrol slechts een lappendeken van interfaces is die er alleen op papier compliant uitziet. De acties rondom SCHUFA en HateAid zijn nog in volle gang en de monitoring door Bits of Freedom loopt door, maar samen met de boete voor Uber schetsen ze een beeld van een regelgevend systeem dat niet langer genoegen neemt met louter wetgeven en afwachten.

De AI Act kent een vergelijkbaar wisselvallige beginfase. Agenda Digitale schreef over hoe Italiaanse overheidsinstanties worden aangespoord om een compleet nieuwe organisatorische capaciteit op te bouwen. Deze omvat gemeenten, universiteiten en externe experts, puur om AI op een verantwoorde manier te besturen onder de nieuwe regels. Hetzelfde platform rapporteerde over de opkomst van door AI gegenereerde gezichten die overtuigend genoeg zijn om identiteitsverificatiesystemen te misleiden. Dit is een probleem waar de bepalingen rond synthetische content van de AI Act deels voor waren ontworpen, maar dat in de praktijk sneller gaat dan de handhaving kan bijhouden. De kritiek van historicus Jill Lepore op wat zij de Artificial State noemt, eveneens besproken door Agenda Digitale, gaat nog een stap verder. Zij stelt dat platformen en algoritmes in stilte publieke functies privatiseren waarvan de AI Act veronderstelt dat overheden ze nog steeds onder controle hebben. Bremen biedt een kleiner, directer voorbeeld: netzpolitik.org meldde dat de stad een derde van haar tramvloot uitrust met AI-gedragsscanners, waaronder agressiedetectie, zonder duidelijke planning of een bijpassend privacykader. De wetgeving wordt op papier sneller geavanceerd dan dat de handhaving ervan in de praktijk volwassen wordt.

Waar Europa zich wel met vertrouwen lijkt te bewegen, is de robotica. Het Duitse bedrijf NEURA Robotics nam Adlatus Robotics over om AI te integreren in schoonmaakmachines, zo meldde EU-Startups. Tegelijkertijd bouwt Bosch volgens Presse-Citron productielijnen voor auto-onderdelen om, met als doel vanaf 2027 humanoïde robots te produceren voor de Britse startup Humanoid. Het in Brussel gevestigde Motion, een startup voor Humanoids-as-a-Service, heeft deze week nieuwe financiering opgehaald om honderden robots in te zetten in Europese fabrieken die kampen met een tekort aan arbeidskrachten. Deze investering werd door EU-Startups gerapporteerd als 1,7 miljoen euro en door Tech.eu als 2 miljoen dollar. Hugging Face, nog steeds met Europese wortels hoewel het eigendom internationaliseert, onthulde via zijn Franse dochteronderneming Pollen Robotics een robot van minder dan 400 dollar genaamd Microduck. Robotica is deze week het enige soevereiniteitsfront waar Europees kapitaal, de industriële basis en de vraag naar arbeidsbesparende automatisering momenteel allemaal tegelijkertijd in dezelfde richting wijzen.

Geld volgt elders een vergelijkbare logica van soevereiniteit. Tech.eu meldde dat de oprichters van Einride Navisalma hebben gelanceerd. Dit is een nieuw durfkapitaalfonds dat mikt op 450 miljoen euro om specifiek Europese deep tech te steunen in plaats van Silicon Valley te imiteren. Daarnaast kreeg het Franse quantumbedrijf Pasqal een notering aan de Nasdaq met 309 miljoen euro in kas om zijn technologie op te schalen. De quantumsoftware-startup ColibriTD haalde een kleinere seed-ronde van 4 miljoen euro op voor industrieel simulatiewerk. Op monetair vlak zette consumentenorganisatie BEUC uiteen hoe een digitale euro eruit moet zien om daadwerkelijk het publiek te dienen in plaats van alleen de betalingsindustrie. Revolut begon bovendien met de uitrol van een door de euro gedekte stablecoin genaamd EURR, wat door Silicon Republic wordt omschreven als een manier om de euro relevant te houden ten opzichte van crypto in dollars. Niet elk verhaal wees in dezelfde richting: Tech.eu meldde ook dat het in Londen opgerichte Stability AI 76 miljoen dollar ophaalde bij muziekgiganten Sony, Universal en Warner. Dit is een herinnering dat in Europa geboren AI-talent en kapitaal nog steeds richting de Verenigde Staten trekken zodra een bedrijf opschaalt.

Alles bij elkaar leest de week minder als een enkele crisis en meer als een boekhoudkundige exercitie. Europa ontdekt, artikel voor artikel, precies hoeveel van zijn kritieke afhankelijkheden (tijdwaarneming, satellietnavigatie, het delen van politiedata, stablecoin-infrastructuur) buiten de eigen controle vallen. Tegelijkertijd proberen toezichthouders, rechtbanken en een golf van nieuw kapitaal stukjes van die controle terug te pakken, met één boete, één fonds en één fabrieksrobot tegelijk. Of dat optelt tot soevereiniteit of simpelweg resulteert in een langere lijst met onderhoudspunten, is de vraag die de komende twaalf maanden daadwerkelijk zullen beantwoorden.